به گزارش روابط‌عمومی حوزه هنری انقلاب اسلامی، نشست «روانشناسی شخصیت‌ها در رمان نخل‌های بی‌سر» به همت اندیشکده ادبیات پایداری و با حضور قاسمعلی فراست، نویسنده اثر و محمدعلی نورانی، یکی از شخصیت‌های کتاب «نخل‌های بی‌سر»، صبح روز ۲۳ آبان‌ماه در سالن صفارزاده برگزار شد.

قاسمعلی فراست در این نشست با اشاره به اهمیت و جایگاه نویسندگی گفت: کسانی که سفارش‌نویسی می‌کنند، کمتر آثاری خلق می‌کنند که قابل دفاع باشد؛ اما کسی که از دل می‌نویسد و هدفش دریافت حق‌الزحمه، پول و شهرت نیست، اثری خلق می‌کند که محبوب و ماندگار می‌شود. چنین نویسنده‌ای برای نوشتن از جان خود مایه گذاشته است و همین اثر است که حتی پس از درگذشت نویسنده نیز به حیات خود ادامه می‌دهد. برای مثال، شاهنامه در قرن چهارم نوشته شده و حدود ۱۱ قرن از آن زمان گذشته است، اما همچنان در خانه‌های ایرانیان حضور دارد.

او یکی از دلایل ماندگاری ادبیات را برخاستن آن از جان و دل نویسنده دانست و در ادامه به خاطره‌ای از دوران کودکی خود اشاره کرد و یادآور شد: در دوران دبستان، یک روز معلممان به مدرسه نیامد و معلم دیگری به کلاس آمد و گفت که می‌خواهد کتابی برایمان بخواند. من از بچه‌های روستایی بودم که یک معلم، جرقه کتاب‌خوان شدن را در وجودم روشن کرد. پس از آن به دنبال کتاب و آشنایی با آدم‌های بزرگ رفتم و همین اتفاق زمینه‌ساز آغاز نویسندگی من شد.

فراست در ادامه با روایت چگونگی شکل‌گیری رمان «نخل‌های بی‌سر» اظهار کرد: با آغاز جنگ، سید صالح موسوی به حوزه هنری آمد و از اتفاقاتی که در خرمشهر رخ داده بود، روایت کرد. همان لحظه با خودم گفتم چه سوژه‌ای! او مدتی به‌طور مداوم از جنگ می‌گفت و من نیز روایت‌هایش را می‌نوشتم. پس از مدتی به این نتیجه رسیدم که برای درک بهتر وقایع، باید خودم نیز جنگ و منطقه را از نزدیک ببینم. به همین دلیل طی ۱۰ ماه، سه سفر به خرمشهر داشتم و مشاهداتم در این سفرها در قالب کتاب «نخل‌های بی‌سر» آماده انتشار شد.

بازنویسی‌های مکرر

قاسمعلی فراست در ادامه این نشست درباره روند نگارش و انتشار کتاب «نخل‌های بی‌سر» یادآور شد: کتاب را نوشته و به ناشر ارائه کرده بودم، اما در زمان آماده‌سازی برای چاپ، برادر کوچکم به شهادت رسید. پس از این اتفاق به ناشر گفتم می‌خواهم کتاب را با حسی که اکنون تجربه می‌کنم، بازنویسی کنم. ناشر نیز پس از اطلاع از موضوع، کتاب را دوباره به من بازگرداند.

او ادامه داد: پس از بازنویسی، کتاب را دوباره آماده کردم و به انجمن کتاب سپردم؛ اما ۴۰ روز پس از تحویل آن، بار دیگر تصمیم گرفتم کتاب را پس بگیرم و بازنگری کنم. این بازنویسی‌ها که با مشاهده وقایع جنگ و فداکاری، خلوص و گذشت رزمندگان همراه بود، موجب شد «نخل‌های بی‌سر» به رشد و پختگی بیشتری برسد.

خرمشهر؛ خاستگاه فرهنگ مقاومت

محمدعلی نورانی، یکی از شخصیت‌های کتاب «نخل‌های بی‌سر»، نیز در این نشست با تشریح شرایط خرمشهر در زمان تجاوز رژیم بعث عراق گفت: ما از ابتدای جنگ در محور خرمشهر حضور داشتیم. پنج برادر بودیم که وارد جنگ شدیم و کوچک‌ترین و بزرگ‌ترین برادرم را تقدیم انقلاب کردیم. به یاد دارم در آن زمان، آدم‌ها چهره‌های متفاوتی داشتند؛ برخی با لباس‌های خارجی و شیک وارد شهر می‌شدند و قایق‌سواری می‌کردند، اما با آغاز جنگ، همین آدم‌های معمولی و نجیب وارد میدان مبارزه شدند. بچه‌های رزمنده معتقدند مقاومت در دنیا از خرمشهر آغاز شد.

او افزود: دشمن آمده بود تا در کمترین زمان ممکن خرمشهر را تصرف کند، اما نیروهای ما هر بار مانع پیشروی آن‌ها می‌شدند و دشمن را از شهر عقب می‌راندند. این مقابله به جایی رسیده بود که کف خیابان‌ها پر از تانک‌های سوخته و پیکر عراقی‌های کشته‌شده بود. به این ترتیب، فرهنگ مقاومت شکل گرفت و به لبنان، کشورهای عربی و سپس نقاط مختلف دنیا گسترش یافت.

نورانی با اشاره به تأثیر رمان «نخل‌های بی‌سر» در بازخوانی وقایع جنگ اظهار کرد: وقتی قاسمعلی فراست این کتاب را نوشت، خودم را در صحنه‌هایی دیدم که در آن‌ها زندگی کرده بودم. بعد با خودم فکر کردم چه زاویه‌های مهم و زیبایی در این روایت نهفته است که ما آن‌ها را نمی‌دیدیم و از آن‌ها غافل بودیم. این همان کاری است که یک نویسنده انجام می‌دهد.

او با تأکید بر جایگاه ادبی این اثر گفت: کتاب «نخل‌های بی‌سر» اثری قوی، ماندگار و ارزشمند در ادبیات کشور است و شخصیت‌های آن واقعی هستند. معتقدم این نوع کار کردن، کاری بس زینبی است که با قلم، اندیشه و احساس همراه شده و فراست با نگارش این اثر از فرهنگ مقاومت پاسداری کرده است.

این شخصیت کتاب «نخل‌های بی‌سر» در بخش دیگری از سخنانش به بیان ویژگی‌های شخصیتی شهید محمد جهان‌آرا پرداخت و یادآور شد: او گروهی را در خرمشهر به نام حزب‌الله تشکیل داده بود. اعضای این گروه با یکدیگر پیمان بسته بودند که تا آخرین لحظه زندگی برای برقراری حکومت اسلامی مبارزه کنند. شهید جهان‌آرا شخصیتی بسیار شجاع و آرام داشت. هر وقت با او صحبت می‌کردیم، سرش رو به پایین بود. او مردی شجاع، دلیر و مهربان با چهره‌ای زیبا بود و هنوز هم برای من یک الگوست؛ ضمن اینکه توانست برای افراد بسیاری نیز الگو باشد.

خرمشهر؛ مام وطن

قاسمعلی فراست در ادامه با اشاره به نوع مقاومت مردم خرمشهر در کتاب «نخل‌های بی‌سر» اظهار کرد: در کتاب به این موضوع اشاره کرده‌ام که خرمشهر، مام وطن ماست؛ سرزمینی که در آن پرورش یافته‌ایم.

او درباره چگونگی شکل‌گیری شخصیت‌های کتاب توضیح داد: نسخه نخست کتاب را بر اساس نوشته‌هایم تدوین کردم، اما پس از سفر به خرمشهر، روایت را بر اساس مشاهداتم تکمیل کردم. در آنجا رفتار و ازخودگذشتگی افراد را از نزدیک دیدم. اینکه انسانی جان خود را با تمام وجود برای کشورش تقدیم می‌کند، چیزی بود که در سفر به خرمشهر با آن مواجه شدم. این روحیه جنگاوری، خلوص و صداقت است که ادبیات جنگ را شکل می‌دهد و دشمن را به عقب می‌راند.

بزرگ‌مرد کوچک

فراست در پاسخ به چگونگی تبدیل خاطرات شخصی به خاطره‌ای جمعی و انتخاب شخصیت‌های کتاب تشریح کرد: تمام شخصیت‌ها آگاهانه انتخاب شده‌اند و سعی کردم هر شخصیت را مانند قطعه‌ای مینیاتوری در جایگاه خود قرار دهم. برای مثال، وقتی بهنام محمدی را دیدم، از او پرسیدم برای چه به اینجا آمده است؛ چراکه سن کمی داشت، اما چنان فداکارانه مبارزه می‌کرد که چندین نفر باید برای مقابله با او جمع می‌شدند. انتخاب آگاهانه او برای مبارزه، باعث می‌شد سنش بیشتر به نظر برسد. به نظرم همین فداکاری‌ها، رفتارها و خلوص افراد بود که ادبیات جنگ را شکل داد و به پیروزی ایران در جنگ کمک کرد.

محمدعلی نورانی نیز درباره شخصیت بهنام محمدی که در کتاب «نخل‌های بی‌سر» به او پرداخته شده است، خاطرنشان کرد: بهنام محمدی اصالتاً اهل مسجدسلیمان بود و در مکانیکی سپاه خرمشهر کار می‌کرد. او در آن مکانیکی برای کبوترها لانه درست کرده بود و شهید جهان‌آرا چند بار به او گفته بود اگر یک بار دیگر این کار را ببیند، اخراجش می‌کند؛ اما بهنام پنهانی از کبوترها نگهداری می‌کرد.

او ادامه داد: با آغاز جنگ، بهنام با وجود قد کوتاه و سن کم، مانند یک مرد مبارزه می‌کرد. عراقی‌ها را شناسایی می‌کرد و اطلاعات را به نیروهای خودی می‌رساند. رفتارش بسیار مردانه بود. افرادی مانند او شخصیت‌های خاصی هستند که باید عنوان «بزرگ‌مردان کوچک» را به آن‌ها اطلاق کرد.

بازنمایی تفاوت شخصیت‌ها در روزهای جنگ

فراست در ادامه و با اشاره به نقش باورهای عقیدتی و مذهبی در شکل‌گیری شخصیت‌های کتاب بیان کرد: سعی کردم آدم‌ها در کتابم متفاوت باشند و هر فرد با ویژگی‌های واقعی خودش به تصویر کشیده شود. برای مثال، راننده تریلی‌ای برای انتقال مردم از خرمشهر وجود داشت که به آن‌ها می‌گفت برای انتقال هر نفر باید ۲۰ تومان پرداخت کنند تا او را از خرمشهر به مناطق عقب‌تر ببرد. در میان مردمی که زیر بمباران بودند و برای نجات جان خود تلاش می‌کردند، چنین راننده‌ای رفتاری کاملاً متفاوت از دیگران داشت.

نقش بانوان

نورانی در ادامه این سخنان یادآور شد:  دو قشر آدم در جنگ بود. یک قشر آرمانی اعتقادی و یک قشر هم مردم که به عشق دفاع از وطن ایستادند البته در این میان افرادی هم که در پی مال اندوزی هم بودند، وجود داشت.

او درباره نقش بانوان در جنگ خرمشهر اشاره کرد: خانم‌هایی که در بحبوحه انقلاب در جهت انقلاب بودند به سپاه ملحق شدند و جهان آرا هم  تدبیر کرد و انباری را تبدیل به پادگان و محل آموزش بانوان کرد و بعد گفت همانجا را محل نگهداری مهمات کنند. در آنجا بانوان اسلحه به دوش کشیک می‌دادند مثل مردان. در جنگ بخش مهم مهمات را آنها تامین می‌کردند. وقتی عراقی‌ها در ۲۰۰ متری‌شان بود آنها حاضر به تخلیه نبودند و با دعوا آنها را به مقر بردیم. آنها در کنار نگهداری مهمات، توزیع سلاح، طبخ غذا و پرستاری را برعهده داشتند.

در ادامه این نشست، فراست نیز گفت: در میان آقایان دختری به میدان جنگ می‌آید  که موهایش را میتراشد و لباس مردانه می‌پوشد  اینها آدم‌هایی به یادماندنی در خرمشهر هستند و هرگز فراموش نمی‌شوند. برای پرداختن باید از واقعیت الهام می‌گرفتم و مینیاتوری و سر جای خود بنشانم تا باورپذیر باشد و از بافت داستان بیرون نرود و داستان داستان باقی بماند.

در بخش دیگر این نشست به نقش فرماندهی افرادی چون رضا دشتی و خاطرات حاضران از جنگ در خرمشهر پرداخته شد.